Nadciśnienie tetnicze pod kontrolą – co pomaga, co szkodzi?

nadciśnienie tętnicze

Nadciśnienie tętnicze wymaga interwencji – w każdym przypadku konieczna jest modyfikacja stylu życia, czyli tzw. postępowanie niefarmakologiczne. Nie wszyscy wiedzą, że zmiana diety, zaprzestanie palenia tytoniu, unormowanie masy ciała, ograniczenie nadmiernego spożywania alkoholu i systematyczna aktywność fizyczna to również leczenie! Taka terapia może wydłużyć życie, podnieść jego jakość i korzystnie wpłynąć na przebieg samego nadciśnienia tętniczego. To również skuteczna profilaktyka powikłań, których skutki (bez leczenia) bywają tragiczne. Na co dzień łatwo o tym zapomnieć – nadciśnienie długo może rozwijać się w ukryciu, nie dając żadnych charakterystycznych objawów i usypiając naszą czujność. Jak kontrolować nadciśnienie? Pamiętajmy, że wiedza to potężna broń. Jak mówi stare chińskie przysłowie: „Znaj wroga i samego siebie, a możesz stoczyć sto bitew, nie zaznając porażki.”

Nadciśnienie tętnicze to…

Czym jest ciśnienie tętnicze? Najłatwiej wyobrazić sobie, że to siła nacisku, jaką płynąca krew wywiera na ściany tętnic. Dzięki skurczom serca krew wyrzucana jest z komór do tętnic z siłą, która pozwala jej dopłynąć do wszystkich zakamarków ciała. W ten sposób krew dostarcza komórkom, tkankom i narządom życiodajny tlen i substancje odżywcze. A potem? Potem krew wraca do serca drogą żył i cały proces rozpoczyna się na nowo.

Ciśnienie, którym krew „napiera” na ściany naczyń tętniczych, zależy od wielu czynników. Jego wysokość zmienia się nawet w ramach pojedynczego cyklu pracy serca – w czasie skurczu przyjmuje wartości największe, w czasie rozkurczu – najmniejsze.

Nadciśnienie tętnicze (NT) rozpoznaje się na podstawie co najmniej dwóch pomiarów w gabinecie lekarskim, wykonywanych w czasie dwóch osobnych wizyt, gdy średnie wartości są równe lub wyższe niż:

  • 140 mm Hg dla ciśnienia skurczowego

i/lub

  • 90 mm Hg dla ciśnienia rozkurczowego.

 

Wartości te są zgodne z najnowszymi europejskimi wytycznymi postępowania w nadciśnieniu ESH/ESC, przestawionymi na Kongresie ESH (European Society of Hypertension) w Barcelonie. Pełen tekst zostanie ogłoszony pod koniec sierpnia 2018 r. na Kongresie ESC (European Society of Cardiology) w Monachium.

Co ciekawe, według nowych (2017 r.) wytycznych American Heart Association (AHA) i American College of Cardiology (ACC) 130/80 mm Hg to już nadciśnienie 1. stopnia.

Czy postepowanie niefarmakologiczne wystarczy? Odpowiedź na to pytanie pozostaje w gestii lekarza, który zalecenia opiera na wysokości ciśnienia tętniczego i ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego. Jednak decyzję o wdrożeniu farmakoterapii w każdym przypadku podejmuje się indywidulanie, uwzględniając, oczywiście, stan ogólny, współistnienie innych chorób i czynników ryzyka, ale również motywację i gotowość do współpracy z lekarzem i samokontroli.

Co szkodzi przy nadciśnieniu? Stres i otyłość

Stres, któremu towarzyszy wzrost stężenia tzw. „hormonów stresu” (np. adrenaliny, kortyzolu), przyczynia się do nadmiernego pobudzenia części współczulnej układu nerwowego. W efekcie podnosi się ciśnienie krwi. Stres przewlekły sprzyja rozwojowi nadciśnienia tętniczego.

Wyniki badań naukowych nad związkiem otyłości i nadciśnienia tętniczego nie pozostawiają wątpliwości. Ciśnienie tętnicze rośnie wraz z dodatkowymi kilogramami. Są i dobre wieści: zmniejszenie masy ciała u pacjentów otyłych i z nadwagą przekłada się wprost na spadek wartości ciśnienia tętniczego. Dlatego warto podjąć ten trud!

Za szczególnie niekorzystną dla zdrowia uważa się otyłość brzuszną (przy obwodzie talii ≥80 cm u kobiet i ≥94 cm u mężczyzn), która nie tylko pogarsza rokowanie w wielu chorobach, ale sama jest silnym czynnikiem ryzyka schorzeń sercowo-naczyniowych i stanów do nich predysponujących (m.in. insulinooporności i cukrzycy typu 2, zespołu metabolicznego oraz niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby).

Dlatego w terapii nadciśnienia tętniczego tak istotna jest normalizacja masy ciała i (obok właściwej diety) systematyczna aktywność fizyczna, dostoswana do wieku i stanu zdrowia. Zakres i charakter ćwiczeń najlepiej wcześniej skonsultować z lekarzem prowadzącym.

Nadciśnienie tętnicze – nie pij, nie pal, stosuj dietę DASH

Palenie tytoniu pobudza nerwowy układ współczulny, co przekłada się na wzrost ciśnienia tętniczego i przyspieszenie czynności serca. Tytoń znajduje się na samym szczycie listy czynników ryzyka sercowo-naczyniowego. Rezygnacja z palenia papierosów należy do ważnych elementów profilaktyki chorób układu krążenia i ich powikłań (jak udar mózgu, zawał mięśnia sercowego).

Nadużywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju nadciśnienia tętniczego i jego powikłań, zwłaszcza udaru mózgu. W takim przypadku należy zredukować spożycie alkoholu do:

  • 20-30 g dziennie – u mężczyzn;
  • 10-20 g dziennie – u kobiet.

Która dieta jest zalecana przy nadciśnieniu tętniczym? Wyniki dużych badań klinicznych wskazują na szczególne korzyści i skuteczność diety DASH. Jej nazwa (skrót) wywodzi się z języka angielskiego od „dietary approaches to stop hypertension”, czyli „dietetyczne podejścia do powstrzymania nadciśnienia”.

Zgodnie z zasadami diety DASH należy spożywać 4-5 małych posiłków dziennie, które składają się głównie z warzyw, owoców, produktów zbożowych, ryb, chudego białego mięsa i odtłuszczonych przetworów mlecznych. Pacjentów zachęca się również do spożywania umiarkowanych ilości orzechów (małą garść dziennie). Dieta DASH ogranicza natomiast spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu; zaleca unikać tłustego czerwonego mięsa, słodyczy i słodzonych napojów.

Dieta przy nadciśnieniu: mniej soli, więcej omega-3

Dieta przy nadciśnieniu polega na ograniczeniu spożycia soli kuchennej (chlorku sodu) do maksymalnie 5 g dziennie (1 łyżeczka). Nadmiar sodu prowadzi do wzrostu ciśnienia tętniczego. Jej duże spożycie może również obniżać skuteczność leków hipotensyjnych (stosowanych w leczeniu nadciśnienia).

Wyniki badań wskazują, że ograniczenie tłuszczów ogółem w diecie co najczęściej powinno się wiązać z ograniczeniem tłuszczów nasyconych i izomerów trans, oraz włączenie do diety zalecanych ilości wielonienasyconych kwasów tłuszczowych czyli typu omega-6 (kwas linolowy LA) i omega-3 (kwas α-linolenowy ze źródeł roślinnych ALA i  kwasy EPA i DHA z ryb) wpływa korzystnie na obniżanie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, w tym pośrednio także na regulację ciśnienia tętniczego krwi.

Według Instytutu Żywności i Żywienia (Normy żywienia dla populacji polskiej 2017 r.), najlepszym źródłem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych są oleje roślinne (w tym: rzepakowy, lniany, z pestek winogron, słonecznikowy).  Do najbogatszych źródeł DHA należą natomiast ryby morskie (w tym makrela, tuńczyk, śledź) i ryby słodkowodne (np. pstrąg). Na rynku dostępne są również produkty specjalnie wzbogacane w kwasy tłuszczowe typu Omega-3 (np. margaryny).

Dla przypomnienia: olej rzepakowy na tle innych olejów roślinnych wyróżnia bardzo korzystny stosunek kwasów omega-6 do omega-3 (w przybliżeniu 2:1), przy czym jest bardzo odporny na utlenianie czyli jełczenie i wysokie temperatury.

Potas – nieoceniony przy nadciśnieniu

Zwiększmy spożycie produktów bogatych w potas, który normuje ciśnienie tętnicze. Cenny pierwiastek pomaga utrzymać odpowiednie ciśnienie osmotyczne w komórkach i płynach ustrojowych, ogranicza także negatywny wpływ nadmiaru sodu na organizm i wspiera prawidłową pracę serca.

Według Instytutu Żywności i Żywienia (Normy żywienia dla populacji polskiej 2017 r.), do najbogatszych źródeł potasu w diecie należą suszone owoce (szczególnie suszone morele), a także orzechy, nasiona, kakao, czekolada, świeże warzywa i owoce; spore ilości tego pierwiastka zawarte są także produktach zbożowych i ziemniakach.

Osoby, które powinny kontrolować stężenie cholesterolu we krwi, mogą włączyć do diety żywność funkcjonalną wzbogacaną w potas, np. margarynę Optima Cardio Potas +. W jej składzie znajdują się również naturalne sterole roślinne, które obniżają stężenie cholesterolu we krwi.

Zawartość potasu w produktach spożywczych

 

Owoce suszone                                                                     potas (mg/100 g)

morele suszone                                                                      1666

Figi suszone                                                                          938

Śliwki z pestką suszone                                                        804

 

Orzechy                                                                                potas (mg/100 g)

orzechy pistacjowe                                                                1090

migdały                                                                                 778

orzechy arachidowe                                                              720

laskowe                                                                                 616

orzechy włoskie                                                                    474

 

Nasiona i ziarna                                                                   potas (mg/100 g)

pestki dyni                                                                             810

nasiona słonecznika                                                              793

 

Kakao i czekolada                                                               potas (mg/100 g)

kakao                                                                                     1927

czekolada mleczna                                                                607

czekolada gorzka                                                                  581

 

Warzywa                                                                              potas (mg/100 g)

nasiona suche soi                                                                   2132

nasiona suche białej fasoli                                                    1188

nasiona suche grochu                                                            937

nasiona suche soczewicy czerwonej                                     874

chrzan                                                                                    740

pietruszka (liście)                                                                  695

boćwina                                                                                 548

jarmuż                                                                                   530

ziemniaki późne                                                                    491

soja (kiełki)                                                                           484

ziemniaki średnie                                                                  443

brukselka                                                                               416

ziemniaki wczesne                                                                415

pietruszka korzeń                                                                  399

koperek zielony                                                                    396

brokuły                                                                                  385

groszek zielony                                                                     353

burak                                                                                     348

seler (korzeniowy i naciowy)                                                320

pomidor                                                                                 282

bób                                                                                        261

 

Owoce (świeże)                                                                    potas (mg/100 g)

awokado                                                                                600

banan                                                                                     395

melon                                                                                    382

porzeczki czarne                                                                   336

kiwi                                                                                       290

grapefruit                                                                               277

porzeczki białe                                                                      275

porzeczki czerwone                                                              259

 

Mięso                                                                                    potas (mg/100 g)

mięso z piersi indyka bez skórki                                           460

cielęcina (łopatka)                                                                 395

mięso z piersi kurczaka bez skórki                                       385

 

Produkty zbożowe                                                               potas (mg/100 g)

otręby pszenne                                                                      1121

kasza gryczana                                                                      443

chleb żytni pełnoziarnisty                                                     356

chleb żytni razowy                                                                279

kasza jęczmienna perłowa                                                    264

ryż brązowy                                                                          260

Źródło: Kunachowicz H., Nadolna I., Iwanow K., Przygoda B. Wartość odżywcza wybranych produktów spożywczych i typowych potraw, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2012.

 

Mgr Jadwiga Przybyłowska, absolwentka Wydziału Nauk o Żywieniu Człowieka  na  SGGW w Warszawie, członkini Polskiego Towarzystwa Dietetyki. Przez kilkanaście zdobywała doświadczenie zawodowe jako Ekspert  ds. Żywienia i Komunikacji  Prozdrowotnej, koordynując i tworząc projekty nagłaśniające w mediach i środowiskach opiniotwórczych  zdrowy styl życia i odżywiania.  Przez ostatnich siedem lat, przy ścisłej współpracy z autoryzowanym przez Oxford Biomedical Technologies z US laboratorium ISO-LAB w Warszawie , wykonującym test MRT, pracuje z pacjentami, którzy zgłaszają się z różnymi dolegliwościami związanymi z reakcjami alergicznymi  i metabolicznymi jak np. atopowe zapalenie skóry, chorobami autoimmunizacyjnymi niestrawnością, nadwrażliwym jelitem, zapaleniem jelita grubego – choroba Leśniowskiego – Crohna, słabą odpornością, po przebytym zawale serca i nowotworach, z depresją, bólami migrenowymi, nadwagą.

 

 

Bibliografia:

Prejbisz A., Januszewicz A. Postępowanie w nadciśnieniu tętniczym w świetle wytycznych amerykańskich 2017. Medycyna Praktyczna 2018: 2: 30–38.

Bryl W, Springer M. Leczenie nadciśnienia w praktyce lekarza POZ w świetle aktualnych wytycznych Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego. Lekarz POZ. 2017; 3 (5): 331–337.

Głuszek J. Problem nadciśnienia tętniczego w praktyce lekarza POZ. Lekarz POZ. 2016; 2 (2): 117–122.

Imprialos K.P., Boutari Ch., Stavropoulos K. et al. Problemy w leczeniu nadciśnienia tętniczego u osób w podeszłym wieku. Medycyna Praktyczna 2017; 2: 39–53.

Prejbisz A., Januszewicz A. Nadciśnienie tętnicze – postępy 2016. Medycyna Praktyczna 2017; 3: e1–e12.

Tykarski A., Narkiewicz K., Gaciong Z. et al. Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym – 2015 rok. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego. Nadciśnienie Tętnicze w Praktyce, 2015; 1: 1–70.

Stiles S. New European HTN Guidelines Hit Hard With Initial Therapy, Keep ‚High-Normal’ Label, https://www.medscape.com/viewarticle/897895#vp_1, dostęp: 9.08.2018.

Hughes S. New US Hypertension Guidelines: Experts Respond, https://www.medscape.com/viewarticle/889644, dostęp: 9.08.2018.

Leczenie nadciśnienia tętniczego u osób w podeszłym wieku Jerzy Głuszek, Anna Wolska-Bułach Kardiologia po Dyplomie 2013; 12 (6): 25-30

Targher G., Day C., Bonora E. Risk of Cardiovascular Disease in Patients with Nonalcoholic Fatty Liver Disease. New England Journal of Medicine 2010;363:1341-50.

Kunachowicz H., Nadolna I., Iwanow K., Przygoda B. Wartość odżywcza wybranych produktów spożywczych i typowych potraw, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2012.

Mancia G., Fagard R., Narkiewicz K. et al. 2013 Practice guidelines for the management of arterial hypertension of the European Society of Hypertension (ESH) and the European Society of Cardiology (ESC): ESH/ESC Task Force for the Management of Arterial Hypertension. Journal of Hypertension 2013; 31 (10): 1925-1938.

Gajewski P., Szczeklik A. Interna Szczeklika 2017. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2017.

Szczeklik A., Tendera M. Kardiologia. Podręcznik oparty na zasadach EBM. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2009.

Braunwald E. Postępy w kardiologii Harrisona. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2005.

Bays H., Davidson M., Shalwitz R. et al. Prescription omega-3 added-on to stable statin therapy: changes in lipid parameters. 16th International Symposium on Drugs Affecting Lipid Metabolism; October 6, 2007; New York, NY. Abstract 178.

Kornacewicz-Jach Z., Przybycień K. Rola kwasów omega-3 w optymalizacji standardowej farmakoterapii w prewencji wtórnej choroby wieńcowej. Postępy w Kardiologii Interwencyjnej 2009; 5: 99–107.