Wady i zalety diety ketogenicznej (ketogennej)

dieta ketogeniczna

Dieta ketogeniczna charakteryzuje się bardzo niskim spożyciem węglowodanów na korzyść tłuszczów i białek. Można wyróżnić wiele diet niskowęglowodanowych opierających się na tych samych podstawach jak powszechnie znana dieta Atkinsa, dieta proteinowa Dukana, dr Budwig, dieta paleo. Przy spożywaniu poniżej 50g węglowodanów dziennie powstaje duża ilość ciał ketonowych, które mogą być wykorzystywane jako materiał energetyczny przez mózg, serce
i tkanki. Dlatego taką dietę nazywa się dietą ketogeniczną.
Ograniczenie spożycia węglowodanów poprawia kontrolę glukozy we krwi, zmniejsza insulinooporność oraz pomaga ograniczyć otyłość – przy rozsądnym zastosowaniu założeń diety ketogenicznej można poprawić kondycję zdrowotną osób z zaburzonym metabolizmem węglowodanów.

Trochę historii

Znaczne ograniczenie spożycia węglowodanów stosowano w już  leczeniu hiperglikemii (zaburzonej tolerancji glukozy) zanim odkryto insulinę w 1922 roku, ponieważ zauważono,  że węglowodany są tym makroskładnikiem pożywienia, który w największym stopniu odpowiedzialny jest za wzrost stężenia glukozy we krwi. Aż do początku lat siedemdziesiątych XX wieku dietę o zmniejszonej zawartości węglowodanów i zwiększonej tłuszczów uważano za właściwą w leczeniu żywieniowym cukrzycy. Później zaczęto przywiązywać większą wagę do ograniczania tłuszczu w diecie, ze względu na inne współistniejące choroby  cywilizacyjne jak choroby układu sercowo-naczyniowego.

Cel diety ketogenicznej i korzyści z jej stosowania

Podstawowym celem diety niskowęglowodanowej jest minimalizacja wydzielania insuliny na korzyść glukagonu. Sygnałem dla trzustki do wydzielania insuliny jest poziom glukozy poposiłkowej we krwi, a jej zadaniem jest dostarczenie glukozy do komórek.  Przy minimalnym spożyciu cukrów/węglowodanów poziom insuliny wzrasta w stopniu adekwatnym czyli bardzo małym.

Glukagon to hormon produkowany w trzustce, tylko w innym miejscu niż insulina. Produkują go słynne z dowcipów  wyspy Langerhansa (podchwytliwe pytanie brzmi: gdzie leżą te wyspy, a prawidłowa odpowiedź – znajdują się w trzustce).  Zadaniem insuliny jest obniżanie poziomu glukozy we krwi a zadaniem glukagonu podwyższanie jej poziomu w sytuacjach niedoboru źródeł glukozy z dietą.

W wątrobie glukoza magazynowana jest w postaci glikogenu, jako materiału zapasowego. Przy spadku glukozy we krwi do krytycznego poziomu glikogen jest przekształcany do glukozy za pomocą glukagonu i w ten sposób poziom glukozy wzrasta bez udziału insuliny. Gdy jesteśmy głodni produkcja glukagonu wzrasta. Gdy wyczerpują się zapasy glikogenu w wątrobie, zaczyna się produkcja ciał ketonowych, które powstają  też w wątrobie na skutek utleniania wolnych kwasów tłuszczowych i one właśnie zamiast brakującej glukozy mogą być materiałem energetycznym nawet dla mózgu,  ale także dla wszystkich tkanek. U osoby niecierpiącej na cukrzycę ketogeneza (proces produkcji ciał ketonowych) ustaje w momencie pojawienia się glukozy we krwi, ale u cukrzyków stwierdza się jednoczesną obecność zarówno glukozy, jak i ciał ketonowych.

Typowe dania  cywilizacji zachodniej  bogate są w węglowodany, dlatego praktycznie każdy posiłek wiąże się z wydzielaniem insuliny. Posiłki zarówno o zwiększonej zawartości białka jak i tłuszczu, a o niskiej zawartości węglowodanów, zwłaszcza gdy  w diecie są źródła błonnika czyli warzywa o niskim indeksie glikemicznym charakteryzują się niską glikemią poposiłkową czyli niskim stężeniem glukozy we krwi po posiłku. A to jest cel diety dla osób o zaburzonym metabolizmie węglowodanów.

Ważne aby taka  dieta była  prawidłowo zbilansowana, czyli nie może w niej zabraknąć  bogactwa antyoksydantów, witamin, składników mineralnych, błonnika i odpowiedniej jakości kwasów tłuszczowych. Należy brać pod uwagę możliwe skutki uboczne, ogólny stan zdrowotny, kondycję układu pokarmowego i współwystępujące inne choroby. Dlatego najlepiej jest skonsultować z lekarzem i dietetykiem zmianę diety i długość jej trwania.

Po fazie diety ketogennej dieta  śródziemnomorska

Wykazano w badaniach na ludziach, że dieta ketogenna o obniżonej kaloryczności powoduje większy spadek stężenia hemoglobiny glikowanej  (marker ewentualnych powikłań cukrzycy), niż dieta o niskim indeksie glikemicznym. W obu przypadkach obserwowano podobne obniżenie stężenia glukozy na czczo oraz insuliny. Jednak eksperyment przeprowadzony na modelu zwierzęcym wskazał możliwe negatywne rezultaty stosowania tej diety. Z jednej strony wzrosła wrażliwość komórek na insulinę i obniżyło się stężenie glukozy na czczo u myszy, z drugiej – wzrosło stężenie cholesterolu i tróglicerydów we krwi, doszło też do stłuszczenia wątroby. Aby zapobiec ewentualnym powikłaniom, lepiej wdrożyć  dietę ketogenną na okres 3 tygodni – miesiąc, a następnie przyjąć wzorzec diety śródziemnomorskiej, w której nie ma już tak restrykcyjnego podejścia do węglowodanów.  Po fazie diety ketogennej odnotowano istotny spadek stężenia glukozy na czczo, insuliny i hemoglobiny glikowanej, który utrzymał się po włączeniu diety śródziemnomorskiej.

Kontrowersje wokół diet niskowęglowodanowych i diety ketogenicznej

Diety o małej zawartości węglowodanów są często krytykowane za to, że dostarczają niewystarczających ilości wapnia, kwasu foliowego, witaminy C oraz błonnika a za dużo nasyconych tłuszczów, cholesterolu i białka. Istnieje także ryzyko wzrostu stężenia cholesterolu i tróglicerydów we krwi oraz stłuszczenia wątroby.

Jednak samo ograniczenie w diecie węglowodanów nie musi oznaczać diety niedoborowej. Ponadto dietę niskowęglowodanową można ustalić na określony czas, aby ustabilizować kontrolę glikemii i zredukować masę ciała, a w kolejnych etapach można taką dietę modyfikować. Nie musi także opierać się na tłustych mięsach i tłuszczach zwierzęcych. Ważne aby dostosować  dietę indywidulanie do konkretnej osoby i nie popadać w skrajne rozwiązania. Zawsze ma znaczenie kaloryczność diety, którą należy kontrolować. Często za otyłość obwiniane są różnorodne produkty, ale to od nas zależy czy po nie sięgniemy i czy zajadamy je w sposób automatyczny.

Jak może wyglądać w praktyce rozsądna dieta ketogeniczna?

Śniadanie

  • 2 ugotowane jajka, 2 filiżanki jarmużu lub szpinaku podduszonego na wodzie z łyżką oliwy z oliwek lub olejem rzepakowym, szczypta soli
  • 1 filiżanka malin/lub borówek z 2 łyżkami stołowymi orzechów włoskich/lub nerkowca
  • woda, kawa lub herbatka ziołowa

Lunch

  • Sałatka z kurczakiem: 1 duża posiekana czerwona papryka, 60 g gotowanego kurczaka, 1 filiżanka greckiego jogurtu, 4 łyżki stołowe czarnych oliwek pokrojonych w plasterki, kilka liści sałaty, 1 filiżanka gruszki pokrojonej w kostkę, 1 łyżka sosu sojowego, 1 łyżka oleju sezamowego, świeże oregano lub majeranek, garść kiełków np. z pora, brokuła
  • woda, herbatka ziołowa

Przekąska

  • surówka z 3 utartych marchwi, 1 łyżka oleju rzepakowego, 1 łyżka zmielonych nasion słonecznika lub siemienia lnianego

Kolacja

  • 150 g łososia grillowanego, 2 grillowane cukinie, 2 łyżki oliwy z oliwek
  • 3 filiżanki surówki z kiszonej kapusty z pokrojoną cebulą, natką pietruszki, 1 łyżką oleju rzepakowego
  • woda, herbatka ziołowa

Mgr Jadwiga Przybyłowska, absolwentka Wydziału Nauk o Żywieniu Człowieka  na  SGGW w Warszawie, członkini Polskiego Towarzystwa Dietetyki. Przez kilkanaście zdobywała doświadczenie zawodowe jako Ekspert ds. Żywienia i Komunikacji  Prozdrowotnej, koordynując i tworząc projekty nagłaśniające w mediach i środowiskach opiniotwórczych  zdrowy styl życia i odżywiania.  Przez ostatnich siedem lat współpracuje z Oxford Biomedical Technologies z US laboratorium ISO-LAB w Warszawie

 

Bibliografia

Diabetologia po Dyplomie, Tom 10 Nr 1, 2013 Dieta oparta na spożywaniu naturalnych produktów o małej zawartości węglowodanów w leczeniu cukrzycy i stanu przedcukrzycowego

Medycyna po Dyplomie/Diabetologia 2018.06 „Jaką dietę stosować w celu wyrównania glikemii”